orhan gencebayın mızrap (tezene) tekniği

[diclekaya]

---

arkadaşlar bir çok saz üstadlarına bakın hepsi ayrı tektiler kulanır orhan baba başka bi şey var mızrap tutuşunda TAMBUR  VE TAR tektiği var çarptırmalar farklı müziğini biraz daha farklı kılan da bu batı müzik lerinden beslenmiş olması makamları ayrı ayrı icra ediyor olması bu orhan gencebayı namıdiyar babayı özel kılıyor

[49lukDIVAN]

Orhan Gencebay bağlamada çok erken yaşlarda çok sağlam tezene vuruşlarına ulaşmıştır. İşin ilğinç ve takdir edilecek tarafı ülkemizde enstrüman öğrenim tekniğinde özelliklede bağlamada alıştırma (exercise)  sistemi  olmayan o yıllarda eşşiz bir deha örneği sergileyen Gencebay batı müziği motiflerini bağlamaya uygulayarak bide bunu klasik türk müziği  tambur sistemi ilede entegre ederek eşşiz tezene tarzını oluşturmuştur. Yani buğün bağlamada artık bize normal gelen bazı teknikler o yıllarda yoktu ve üstad tarafından temelleri atılıyordu...Amcam gençlik yıllarında saz çalarmış o yıllarda radyo ve Tv öle şimdiki kadar güçlü değil ve internet diye bi şey yok ... o ortamda amcam Elazığda Gencebay İstanbulda mesafede epey var ama gencebayın  bakın şu eşşiz icra tekniğineki daha henüz plak çıkarmadığı o gençlik yıllarında  o mesafeye rağmen amcam derdiki :   " ...biz  duyardık... istanbulda bir genç var bağlamayı gitar gibi çalıyor çok değişik eşşiz ezgiler çıkarıyor..."    iletişim araçlarının o kadar eksik olmasına rağmen  bir insanın o mesafeden tarzını duyurması demek o yaşlarda virtiöz lük mertebesine gelmek demektir aslında...olaya bu açıdan bakınca üstadın büyüklüğü tekrar çıkoyr ortaya.....

[YILGOR]

Ustam cevap için Gönül dostumuz adına ve kendi adıma teşekkür ederim.. Saygılar

[hasretsevda]

Herseyden once bu konu icin baslik acan arkadasa once tesekkur etmemiz lazim.hakikatende baglamasiyla butun olmus bizim gonul telimizi saziyla titretmistir Gencebay yillarca.onun saz calmasinda diger saz ustadlarindan ayri olan bir sihir ve buyu vardir..dinleyende zaman zaman keskin bicak etkisi yapar en kucuk nuans bile..daha once cesitli basliklarda virtiozite hakkinda da genel olarak aciklamalar yapmistim.kendimde baglama caldigim icin bilgilerim dahilinde bu konuyu aciklamaya calisayim…oncelikle Gencebay`in sazi dedigimizde ilk aklimiza gelen ve gozumuze carpan sey muthis bir duygu yogunlugudur.icradaki serbestlik zaman zaman bilinen geleneksel tavrin disinda sanki iki uc aletin calma teknigini bir tek alette anlatir gibidir..peki Gencebay bu noktaya nasil erismistir sizce??zaman zaman yapilan soylesilerde ``baglamami asmaya calisiyordum sazimla epeyce hasir nesir oldum..bir cok enstrumanin sololarini baglama uzerinde uyguladim..ornegin kanun sololari,gitarve ud taksimleri,keman partileri gibi..bunlari baglamaya aktardim``her aletin caliminda TUSE dedigimiz kisiye ait parmak izi Kabul edilebilecek baski vardir..ve tuse telli sazlarda nuans yaparken cok daha zordur..fakat yapildiginda etkisi belli olur.bir defasinda saniyorum TGRT kanalinda Orhan Abi Halk Show un yayinlandigi donemlerdi…ve konuk sanatci Coskun Sabahti..o programda Gencebay bir mizansen yapmis 80li yaslarinda oldugu ani canlandirmisti ve huseyni bir taksim yapti..95li yillar yaniliyor olabilirim…videyou izledik hep beraber.orda canlandirdigi konuda ``rahmetli yorgo bacanosun sitili var sende…ben bu gonuldasimi birakmadim sende aletini hic birakma `` diyordu…ve devam ediyordu huseyni taksime…ve cok onemli bir nuans yapmisti ki o anda Coskun Sabah ta izledi o videoyu..cok etkilendi``bu cok muthis nasil bir taksimdir`` demekten alamadi kendini…ilk goze carpan sey  dogaclama olsun belirlenmis bir muzik parcasi olsun Gencebayin parmaklarinda olan sihirdir…peki ama bu sihir nedir???
zaman zaman alet calan kisilere bakiyoruz…bir Paganini diyelim…yada Tanburi Cemil Bey…surekli aletle ic ice yasamistir bu kisler…yine bir ornek vermek isterim..rahmetli Ozer Hoca bir gun anlatmisti...usta parmaklari kanayana kadar saz calmis bir defasinda..2 gun 3 gece saz caldigi olmustu ustanin demisti…ilk once aletle gecirilen zaman soz konusu…virtiozite icin gecenlerde bir haber okudum…10bin saat muzik aleti calan bir kisi bu sureyi astiktan sonar her turlu virtioziteye erismis oluyormus…bu arastirmayi yapmislar ve sonuc bu cikmis..teknik denen hadise virtioziteyle ilgilidir…fakat teknigin bittigi yerde son noktayi yine duygu koyacaktir…bunu daha oncede anlatmaya calistim..
Albumlerdeki saz partilerindeki nuanslar parmak izi dedigimiz Gencebay imzasini tasir…ve bunlarin her biri en az parca kadar onemlidir…baglama bazi eserlerde komple intro ve imza niteligindedir…Gencebay bu noktaya gelirken epeyce bilincli yol kat etmistir…zaman zaman ornek aldigi ustalari soyler…Haci Tasan,Cekic Ali,Bayram Araci,Yilmaz ipek gibi…bu saydigim 4 isimin yilmaz ipek ve Bayram araci stili bariz olarak Gencebayda gorulur…rahmetli Yilmaz Ipegi de cok sever yakin dostlarmis…birlikte mesk etme zamanlari olmus ozellikle Gencebayin izmir de askerlik ettigi donemleri birlikte mesk etmisler…ve Omer Gok un dukkaninda yine mesk ortamina tesaduf etmisler…o yillara baktigimizda suphesiz en onemli isim Yilmaz ipektir…daha onceki donemlerde ise Orhan Subay varmis..onunda stilinden  etkilenmis Gencebay..fakat kendine has calma stilini yakalamasi bir cok enstrumanistin tekniklerini dinleyip etude dip kendi ruh hali ve birikimiyle harmanlamasiyla ortaya cikmistir…tabi bu stil yine o yillarda egemen olan yurttan sesler duyumunun disindadir…fakat bilinmesi gereken sudur…gelenegi cok iyi bilmektedir Orhan Gencebay…halk muzigimizde yoresel tavirlar vardir…ozellikle ege yoresi ve orta anadolu mizraplari cok teknik kapsar..notada goruldugu gibi ifade edilmez..mizrap hakimiyeti%50+50 oldugu ters ve duz alttan ustten vuruslar vardir…Gencebay sazinda bu oran artik icracinin ruh haline gore oturmustur..Gencebay sazina baktigimizda akustik ve elektro baglama olarak karsimiza iki sekilde cikar..akustik baglamasinda genelde halk muzigine ait cesitli mizrap orneklemeleri yine mix halinde sunulmustur..ornegin elhamdulillah parcasinin son finalinde kayseri-yozgat-ve konya tavirlari ic ice islenmistir..gurbet eserinde surmeli mizrabi egemendir..ayni sekilde o senmiydin eserinde de…fakat yorgun gozler eseri en eski olarak baktigimizda cok farkli sekilde icra edilmistir…la-mi-la akorduyle la karar ve basindaki acis hint calgisi olan sitarin glissendo  teknigini kapsar..belki tipatip sitar degildir ama bir hindistanli dinlediginde emin olun kendinden cok sey bulacaktir..alet calan kisiler cok iyi bilirler..her calginin kendine ait parmak numaralari vardir…ve bunlar zaman zaman degismez…0-1-2-3-4-5 diye gider.
0=bos tel
1=isaret parmagi,2=orta parmak;3=yuzuk parmagi,4=serce parmak,5=bas parmak.
baglamada parmak numaralari bu sekilde gider..fakat Gencebay sazina baktigimizda ozellikle 2-ve 3 nolu parmaklar zaman zaman yer degistirmektedir..bazende 4 serce parmagi apojiyatur dedigimiz carpmalarda 2;5 yada 2 tam ses ileride carparak nuans vermektedir..zaman zamanda 3ve 4 nolu parmak ust telde Sesdas dedigimiz ayni sesi ust telden ozellikle taksimlerde bir kisa durak olarak seslendirir..sanki nefes aliyormus gibi…tanburla olan ilgisi onun eserlerinde elektro baglama taksimlerinde cok belirgindir…ayrica piyasada hala daha soylenen kromatik denen(aslinda kromatik yarimsar ses demek piyasada bunu yanlis kullaniyorlar)yada bazilarinin dramatik dedigi gercekte ise adi pozisyon olan stil oldukca yogun olarak kullanilmaktadir..bunun nedeni ise eserlerin baglama uzerinde sol karar calinmasi ve Gencebayin genel ses tonunun si sesi uzerine akort edilmesidir..zaman zaman bu si sesi ozellikler yay kayitlarinda zorluklara yol actigi icin keman notlari si uzeri yazilmaktaydi.fakat sol uzeri akordunda kendine has duyumlari oldugu gibi cesitli avantajlari vardir..ornegin la uzeri icra edilseydi eserler baglamada o tad o lezzet olmazdi..yine bu avantajlara bagli olarak sifir numara kullanilarak ozellikle re sesi orta telde bos olarak kullanilmis ve aletin yapisi genislemis kendine has Gencebay pozisyonlari olusmustur…bazende akort problemi oldugu icin degisik kalinlikta saz telleri kullaniliyordu…

Gencebay sazinin en buyuk ozelligide tek telde olan hakimiyet acelite ve nuansdir..mesela Kul Birakmadin eseriyle ilgili huzzam acis tek tel uzerinde yapilmistir…vurda oyle git eseri gibi bu eserde de si sesinin koma bemollu oldugunu gormekteyiz..zaman zaman perdelerin turk muzigine gore ayarlandigi mevcuttur.icra olarak halk muzigi ve sanat muzigi duyumlari bazi yonleriyle birbirinden ayrilir..elektro baglama icralarinda cok ufak ayrinti gorunen tirnak la calmak yada sesi tirnakla hissettirmek hadiseside Gencebay sazinda gordugumuz nuanslardandir..ornegin Gozum sende eserinde sarkinin ilk basladigi yerdeki elektro saz cevaplarinda bu tirnak baskisi belirgin bicimde vardir..yine eskilerden nihavent soloda taksimin orta yerindeki Nevada ussak bolumunde yine tirnak baskisi goze carpmaktadir…tek telde hakimiyet ornegi olarak Felekle sohbet ve Ne Oldu Bize  eserlerinin aranagmesindeki baglamanin tumu ve ucleme bolumu ornek teskil eder..aslinda eserlerin her birinde en bastada dedigim gibi baglama bir imza niteligi asir…o yillada TRT vardi ve TRT ye giden eserler geleneksel tavrin disinda diye yada ismi sadece Gencebay diye geri donuyordu…TRT bu anlamda cok buyuk haksizliklar yapmistir Gencebaya…neden derseniz??bunun tek nedeni kiskanclik ve cekememezlik bakis acilarinin dar olusudur..aslinda bir cok TRT muzisyenide Gencebay eserlerini kendine etud yapmis bu sekilde ilerleme kaydetmistir..bu yonden bakarsak aslinda yasakli olan Gencebay geleneksel muzigimize KLAVUZ olarak cok buyuk katkilarda bulunmustur…halbuki yasak nedeni nuanslarin serbestce islenisi icra ruhunun ozgur olmasi ve  TRT ye gore gelenekten uzak olmasidir.Turk muziginde iki tip gorus vardir..birisi saf bagnaz gelenekcilik digeri ise yenilikcilik..bizler hep yenilikcilerden olmayi yegledik.fakat bunu olabilmek icin oncelikle gelenegi cok iyi bilmek lazim.Gencebay bir defasinda bir roportajinda ``ben gelenegi asla bozmadim  bir tane halk turkusunu bozdugumu gostersinler demisti``…bu bir takim cevrelere verdigi cevapti…okul yillarimda bununda tartismasi cok oldu cesitli cevrelerde..geleneksel tavir duz nuanssiz ve gordugu notayi calmaktir o cevreler gore.bazen bu Gencebay gibi enstrumanistlere yetmeyebilir..fakat bu enstrumandaki icra gucunden kaynaklanir..yani yetmiyorsa kendi sistemini koymustur Gencebay…saz calmasindaki karisimlar harmanlar onun muzikalitesinin ve ufkunun ne kadar gelismis ve ilerde oldugunu gosterir..nota yazmaya basladigim yillarda Gencebay notalarinda baglama partilerinin isaretlerine dikkat etmistim.ve ordaki teknikler yazilim nuansi notaya almak denen hadisedir..ki bu oldukca zor bir olaydir..bazen en ufak bir ayrintiyi bile yazmak cok zor olabilir..Gencebay mizrabi sazi kendine has ozellikleri tasir..ve bu bir kaynaktan cikmistir..oda Gencebayin kendi ruhundan…aslinda bana gore notada her turlu ifadeyide anlatma imkani cok zordur…bazen isareteler yetmeyebilir ifadeyi anlatmaya…bazi dunya muzisyenleri kendilerine has isaretler gelistirmistir ve bu kisiye ozeldir..bilimsel olarak zarari yoktur…
haleti ruhiye ile alakali diyebilirim o anki icra…
mesela unutlmaz eserinde aranagmede sazin cok kisa anlik denen carpmalari mevcuttur..bazen albumlerde telin surtme sesi bile nuansa dahil edilebilir..bunlari notaya aktarmak mumkun olabilir fakat icrasi son derece zordur..zaten eserde kemanlarin ayni bolumu caldiginda baglamayla farkini kulakla fark ediyoruz…bir nikriz dunyasi eserini calabilmek icin o eserden once dunya kadar etud gecmek lazim diye dusunuyorum.bu acidan bakarsak Gencebay sazi tek basina didaktik eserlerdir diebiliriz…konservatuvarlarda islenmesi lazim desekte yine o ruha o kulture sahip kisiler olmalidir egitmenler..yani bu ne demektir…bugun piyasada olan bir muzisyen alayli olsa bile akademik alt yapisi olmasa bile cok daha iyi akademik alt yapisi olan kisilerden daha iyi icra edebilmektedir eserleri…konservatuvarlarda ki egitmenler ise bir komplex halindedir ..Gencebay eseri calmak onlar icin utanc kaynagi olmaktadir..bu yine bakis acislarinin darligini gostermektedir..derinine indiklerinde goreceklerdir ki ASLINDA GENCEBAY BAGLAMASIYLA DEVRIM YAPMIS..bir gun bu fikirler umarim bizim hissettigimiz sekilde gelisir..bu konuda cok sitemkarim.saniyorum hakliyimda..
ornegin ne gecti ki eline adli esere bakalim.bu eserin baglama bolumunde gitarla birlikte calinan o aranagmede teknik yine farklidir…(6li armonik yapi vardir unisonda)bir cilekes eseri en az eser kadar aranagmesindeki baglama yonuyle guclu ve onemlidir…
saziyla bu kadar hasir nesir olmus bir ustanin kendine ait bir metodu olmalidir..buda en cok serzenislerimizin basinda geliyor..Gencebay mizrabi denen hadise geleneksel saz calma yoresel tavirlarin haricinde ud,tanbur,banjo,gitar,buzuki gibi aletleri de kapsar..aslinda bir cok enstrumani Gencebay sazinda bulabiliriz..bir anlamda diger aletleri baglamaya tasimistir Gencebay…Hatasiz kul olmaz eserinde Ankara tavrinin haricinde blues-karcigar iliskisini gorebiliriz…bir tek aletle dinleyeni cok degisik ulkelere goturebilir ..mesela Sev gonlunce yasa eserinde eserin basinda kisa sap la-mi-la akordu kullanilmistir..fakat aramagme ve finalde divan sazi country muzik de cokca rastladigimiz(fakat geleneksel tavirda asla olmayan) nuans sekilleriyle bezenmis ve banjo stili kullanilmistir..yada Senden Sonrasi eserinde cura en basta aranagmede zor acelite notlari calmistir..bunlarin teknik olarak studyo icrasi oldukca zordur..ve hata Kabul etmemektedir..egerki Gencebay TRT sanatcisi olarak kalsaydi biz bunlarin her birini sizce duyabilirmiydik?TRT aslinda bir nevi cekic guc olmustur Gencebay sazinla bir sekilde tutucu kaliplari yikmistir…fakat TRT de Gencebayi yasaklamasina ragmen sirf bu nuanslar yuzunden gunumuzdeki haliyle bir nevi tukurdugunu yalamistir..cunku simdi ozel tv lerin kurulmasindan sonar TRT seffaflasmistir icra sekli degismistir..THM-TSM sazlari bir arada (Eski haline nazaran daha serbest bazende kotu icra seklinde)kullanilmaktadir..halbuku bunlari Gencebay 30 yil once kaliplari kirarak yapmisti…bu konuyla ilgili ilerde uzunca bir makale yazmak isterim.TRT NEDEN YASAKLAMISTIR GENCEBAYI DIYE…
elektro saz teknigine donmek istiyorum yine..elektro saz Gencebay albumlerinde kendine has ton tasir…lambali fender twinreverb anfi kullanilmis ve ozel efektler ozel saundlar her album icin ozenle secilmistir..yine bu her zaman belirttigim bestecinin kisisel duyum ve zevk meselesidir.elektro saz albumlerde bazen cok zor partileri calmaktadir…bazende san altinda pilot dedigimiz unison bastan asagiya icra edilmis fakat albumlerde bu san alti saz tadimlik verilmistir…Gencebayin ozellikle serbest bolumle baslayan eserlerinde saziyla ne kadar butun olabildigini gormekteyiz..senkron cok nettir..adeta san partisi ne soylerse saz onu calmaktadir..hani programlarda der ya Gencebay..sazim yanimda yok..simdi icra yapamam..bu aslinda baglamayla olan iliskinin bir parcasidir..aletle ancak butun olabilmektedir…ve bu butunluk saz-solist birbirinden ayrilamaz.zaman zaman akustik baglamaylada ayni ifadelere rastlamaktayiz..sonuc olarak toparlarsak:

Gencebayin baglama ifaderi ve mizrabi kendine has orjinal ifadelerdir
baglama eserlerde en az eser kadar onem tasir
baglamanin calimi geleneksel tarz ile kendine has duyumlarin karisimi
degisik enstrumanlarin sirf baglamaya tasinmasi ve adaptasyonu
teknik olarak tek tel hakimiyeti acelite ve icra zorlugu
iste bu Gencebay sazi diyebilecegimiz diger ustadlara ait olmayan kisisel tuse
halk muziginde baglamanin yeri geldiginde ne kadar on planda oldugu
TSM ifadelerininde baglamayla yapilabilecegi
taksim ve dogaclama yetenegi ve virtiozite gucu
gibi basliklarda ozetlenebilir…

herkese muzik dolusu gunler diliyorum….

[mesutözşahin]

eyvallah tatom zahmet edip bıkmadan usanmadan zaman ayırarark irdelemişsin konuyu..eline duyguna sağlık..

[YILGOR]

eyvallah tatom zahmet edip bıkmadan usanmadan zaman ayırarark irdelemişsin konuyu..eline duyguna sağlık..

İrdelemek ne kelime resmen makale çıkmış

[hawk20]

Çok güzel yazmışsınız.birikiminizden çok etkilendim.Yılmaz İpek etkisinden söz etmişsiniz biraz açabilir misiniz?

[hasretsevda]

Gencebayin askerlik yaptigi donemlerde carsi izninde Yilmaz ipegin saz dukkanina ugradigi birlikte mesk ettikleri cocuklugumuzda saz atolyelerinde anlatilan efsanelerdendi..rahmetli Yilmaz ipekle de cocuklugumdan beri onemli bir yeri vardir.Arif Sag ve Orhan Gencebay rahmetli Yilmaz Ipekle birlikte cok mesk yapmislar birbirlerinden etkilenmistir..olaylarin gectigi yillarda zaten Yilmaz ipegin dukkani o yillarin en iyi baglamacilarininda ugrak yeri olmustur.Trt izmir radyosundan Kazim Alkar da yine o yillarin mesk ortaminda olan sazcilarindan diyebilirim..Gencebayin Ahmet Sezgin e baglama caldigi donemler izmire her geliste Yilmaz ipege ugrarmis ..Yilmaz ipek halk muziginde kendi basina cok buyuk onemi olan en degerli baglama sanatcilarindandir..hatta onun icin baglama calmak icin yaratilmis deyimi vardir...bu iki ustanin kasimpasada Omer Gok unde saz imalathanesinde birlikte mesk ettikleri yine o yillardan gunumuze gelen efsanevi olaylaridir..o yillarda Yilmaz ipegin plaklarina bakacak olursak saz calma teknigindeki bariz benzerlikleri ve etkileri acikca kulakla farkedebilir ve konuyu daha iyi irdeleriz sanirim.birbirleriyle cok yakin olan bu iki usta konusunda cesitli kaynaklarda yazilmis etkilendigim saz sanatcilari listesinde Orhan Gencebay Yilmaz ipegide ornek olarak vermistir...

[ibrahim küçükkılıç]

orhan abimizi yıllardır büyük bir özenle dinliyorum.artık onun müziğinin her noktasını anlar oldum ama bir dinleyici olarak. bu yorumları okudukça o kadar etkilendim ki bunu tarif edemem. Şimdi içimde yeni bir heyecan başladı, bende saz çalmayı öğrenmek istiyorum. Özellikle tezene tekniği ile ilgili makaleleri okuyunca içim içime sıhmaz oldu. Yarabbim bu nasıl bir çalış tarzı, bu nasıl saza hükmediş, orhan abimiz çok büyük bir saz üstadıdır.

[Şoför]

tüm gönül dostlarına selamlar ben elektro gitar çalıyorum ne kadar metal ve rock müzik dinleyerek gitar çalmaya yönelmiş olsamda benim telli çalgılara aşık olmamdaki neden orhan gencebaydır babayı çok seviyorum ne kadar derin hisleri varki onun müziği için diyecek kelime bulamıyorum sadece benim kafamdaki müzik bu dedim hep gitarım yokken tut ağacından çok güzel bi bağlama buldum dedemin eski evinde kırıktı ama benim duymak istediğim sesler çıkıyodu kendimce yukarı ses aşağı ses diye duya duya öğrendim nihavent üvertürü leyla ile mecnunu çalabilmeyi istedim hep erkan oğurda dinledim onun kendi yaptığı kopuzunun sesine kafamı yordum hep sonra iran çalgılarını 4 telli setarı azeri tar ını tanıdım tezene teknikleri olan çalgılar sanırım bunlar ama sazın sapı gerildi ve kırıldı iyice bende bıraktım bağlamayı sonra gitar aldım ve elektro gitar tekniklerini öğrendim ama hep kafamda orhan gencebay ın tınılarını nasıl yakaladığını düşündüm bağlama hakkında bilgim az ama orhan gencebayın tekniklerini iran bağlaması diyebileceğim setara benzetiyorum setar farsçada 3 demek ama sonradan 4. tel eklenmiş bu güzel çalgıyı tanıyanlar varsa bilir orhan babanın akord düzenine çok benziyor sanırım burda bağlama çalan arkadaşlardan yada akord bilgisi olan arkadaşlardan bana yardımcı olmalarını istiyorum ben gitarda C drop yani do sol do fa la re akorunu kullanıyorum çünkü alt tellerde  bağlama ya yakın tonlar almak için leyla ile mecnun ve nihavent üvertür gibi şarkılarda nasıl bi akor var söylediklerim saçma gelebilir metal müzikle ne alakası var diyen olur belki ama orta doğu iran anadolu ezgileriyle çalan hatta bağlama kullanan metal grupları var erkin korayda rockçıydı ama elektro bağlamayı icad etti